Distribucija električne energije predstavlja jedan od segmenata jedinstvenog elektroenergetskog lanca kojeg čine proizvodnja, prijenos i distribucija, te potrošnja električne energije.

Prosječni gubici u prijenosu i distribuciji na globalnom nivou iznose cca 9%, te su kao takvi značajno manji od gubitaka koji nastaju u proizvodnji i potrošnji električne energije. Ipak prostor za unapređenje postoji tako da se i u elektrodistributivnoj djelatnosti EPBiH poduzimaju značajni napori s ciljem kontinuiranog smanjenja distributivnih gubitaka kao pokazatelja energetske efikasnosti. Dva su generalna područja unutar kojih su usmjereni ti napori. Prvo područje jeste tzv. „strana isporuke“ odnosno sama elektrodistributivna mreža, gdje se primjenjuje široki spektar mjera čiji je cilj da se distribucija električne energije, od mjesta njenog preuzimanja sa elektroprijenosne mreže do mjesta njene isporuke krajnjim potrošačima, obavi sa što je moguće manjim gubicima.

Neke od tipičnih mjera za unapređenje energetske efikasnosti na strani isporuke koje se provode u djelatnosti distribucije EPBiH su:

• povećanje presjeka vodiča distributivnih vodova,
• smanjenje broja naponskih nivoa i prelazak na više distributivne napone,
• interpolacija transformatorskih stanica i smanjenje dužine distributivnih vodova,
• rekonfiguracija mreže,
• korištenje materijala i opreme sa smanjenim gubicima,
• kompenzacija reaktivne energije,
• zamjena starih sa novim efikasnijim transformatorima.

Osim navedenih, poduzima se i veliki broj različitih mjera organizacijske prirode koje su usmjerene na smanjenje tzv. komercijalnih gubitaka koji nastaju kao posljedica neovlaštene i neregistrovane potrošnje električne energije.

Napori na smanjenju distributivnih gubitaka u samom su fokusu pažnje djelatnosti distribucije tokom prethodnih duže od deset godina, a angažman značajnih materijalnih i ljudskih resursa na provođenju kako gore navedenih, tako i niza drugih mjera, rezultirao je vrijednim postignućima. Za ilustraciju navodimo podatak iz 1999. godine kada su prosječni distributivni gubici iznosili 12,28% bruto distributivne potrošnje, te podatak za 2019. godinu kada su prosječni distributivni gubici iznosili 7,84%. Prema izvještaju o energetskoj efikasnosti EPBiH za 2023. godinu, mrežni gubici u elektrodistributivnoj mreži EPBiH su u 2023. godini iznosili 7,61% u odnosu na bruto energiju, što je veće u odnosu na gubitke u 2022. godini kada su iznosili 7,46% ali i dalje dosta manje nego gubici u 2021. godini koji su iznosili 7,78%. Navedene vrijednosti distributivnih gubitaka u EPBiH ukazuju na viši nivo energetske efikasnosti u segmentu distribucije u poređenju sa većinom elektroprivrednih kompanija iz okruženja, te na kontinuirano poboljšanje odnosno smanjenje mrežnih gubitaka u jednom dužem periodu.

U tabeli je dat pregled stanja distributivnih gubitaka za prethodne tri godine 2021 - 2023. Podaci navedeni u koloni ED Zenica za 2021. godinu odnose se sumarno na oba kantona ZDK i SBK, odnosno na podružnice ED Zenica i ED Travnik (razdvajanje podružnica izvršeno u 2022. godini) obzirom da nisu poznati odvojeni podaci za 2021. godinu.

Distributivni gubici u 2023. godini ostvareni su u količini od 381,97 GWh, što je na nivou od 7,61% u odnosu na bruto distributivnu potrošnju, i bili su niži (bolji) od planiranih. U odnosu na 2022. godinu distributivni gubici su povećaniza 15,75 GWh, odnosno za 4,3% u odnosu na distributivne gubitke u 2022. godini pri čemu treba napomenuti da je u 2023. godini iz distributivne mreže preuzeto znatno više energije u odnosu na 2022. godinu (126,91 GWh).

Najmanje procentualne gubitke u odnosu na bruto distributivnu potrošnju ostvareni su kod ED Tuzla 7,04%, dok su najveći ostvareni gubici kod ED Bihać 8,94%. Osim nepovoljne konfiguracije distributivne mreže, razlog viših distributivnih gubitaka kod ED Bihać leži i u činjenici da ova distributivna podružnica posmatrajući neto distributivnu potrošnju, po naponskim nivoima, imaj najveće učešće potrošnje na niskom naponu u odnosu na ostale distribucije: 85,7%. Za usporedbu, kod ED Tuzla ovo učešće je u 2023. godini ostvareno sa 64,44%.

Drugo područje unutar kojeg djelatnost distribucije EPBiH usmjerava svoje aktivnosti za unapređenje energetske efikasnosti jeste tzv. „strana potrošnje“. Unapređenje energetske efikasnosti na strani potrošnje ostvaruje se putem različitih programa i mjera čiji je cilj da se utječe na količinu i vrijeme korištenja električne energije od strane krajnjih potrošača kako bi se smanjila potrošnja energije i vršno opterećenje u distributivnom sistemu. Jedna od takvih mjera jeste limitacija snage koja je propisana u „Opštim uslovima za isporuku električne energije“ i ista se primjenjuje kod kupaca čija je vršna snaga manja ili jednaka od 23 kW. S obzirom na to da se radi o mjeri relativno novijeg datuma, njeni stvarni efekti na energetsku efikasnost još nisu valorizirani, ali se od nje generalno očekuje da putem uravnoteženja vršnog opterećenja u distributivnom sistemu utiče na efikasnije iskorištavanje postojećih distributivnih kapaciteta i na odlaganje potrebe za izgradnjom novih kapaciteta.

Važan tehnički preduslov za intenzivniju primjenu mjera za unapređenje energetske efikasnosti na strani potrošnje jeste ugradnja adekvatnih uređaja za mjerenje električne energije kod krajnjih kupaca. Ovi mjerni uređaji, poznati i kao pametna brojila, pružaju kupcima više relevantnih informacija o količini i načinu na koji troše električnu energiju na osnovu čega oni mogu korigovati svoje uobičajene obrasce potrošnje i na taj način pozitivno utjecati, kako na vlastitu, tako i na energetsku efikasnost na nivou šire zajednice. Trenutno je kod blizu 16% kupaca ugrađeno pametno brojilo električne energije.

Paralelno sa ugradnjom ovih brojila radi se i na njihovom uvođenju u sistem daljinskog očitanja i upravljanja (AMR/AMM sistem). Izgradnja AMR/AMM sistema, omogućit će dalji razvoj različitih programa i mjera za unapređenje energetske efikasnosti u potrošnji električne energije. Trenutno se u AMM sistemu nalazi 16% mjernih mjesta kupaca kod kojih je ugrađeno pametno brojilo. Potpuna implementacija ovog sistema, koja će iziskivati značajne finansijske i organizacione resurse, jedan je od prioriteta za djelatnost distribucije u periodu koji slijedi.